Para que vén o Apalpador?

Se queremos mudar as nosas relacións, tomando o camiño da autenticidade, cómpre entendermos o significado das nosas propostas simbólicas.

Dicía Bruno Bettelheim que a herdanza cultural, cando se transmite axeitadamente, pode resultar un factor esencial no proceso de formación da identidade persoal¹. A información contida na literatura e na mitoloxía escollida para as crianzas pode xogar un papel salientábel na procura dun sentido para a existencia propia.

É importante observar a función simbólica que o mito nos ofrece, pois a forza da súa mensaxe ten a capacidade de ficar, malia o paso do tempo e dos acontecementos. Permanecerá, mesmo alén da desaparición das paisaxes e lugares que evoca, mantendo presente a súa simboloxía profunda.

Os vellos mitos e contos tradicionais dos que máis gostan as crianzas, están cargados de significados que axudan á comprensión dos seus problemas internos e brindan solucións ás dificultades que atopan na vida real. Se algo nos mostran estas historias é a idea de que a mudanza, o cambio constante, é un elemento inherente ao mundo que habitamos, e que a transformación é posíbel. Así, os contos de fadas parten, coma as metáforas terapéuticas do modelo ericksoniano, dunha consciencia da insatisfacción, dunha carencia ou dunha dificultade que marca o comezo da marcha cara o propio sentido existencial.

A transmisión deste acervo, de xeito oral, permite a creación dunha imaxe interior, única e persoal, de personaxes e acontecementos. Esta imaxe é propia e non está definida desde fóra, nin se asemella a unha representación determinada e exclusiva dos personaxes, como ocorre nas reproducidas por Disney e outros revisadores de heroes e malvados.

Se queremos tomar o camiño da autenticidade nas nosas relacións, cómpre entendermos que significa propor ás nosas crianzas a chegada periódica dos personaxes tradicionais.

 

Que nos trae o Apalpador?

O noso apalpa-barrigas é un vello carboeiro que habita na montaña. A súa resistencia ao desgaste do tempo é unha proba de autenticidade. A súa ancianidade reviste carácter sagrado. Se para algúns analistas a vellez suxire a infancia, a idade primeira da persoa, a fonte do río da vida, para a análise simbólica o ancián é o que persiste, o que participa do eterno. Inflúe no psiquismo coma un elemento estabilizador e coma unha presenza do alén.

Nos vellos contos de fadas e mesmo nalgúns relatos contemporáneos o encontro ou a aparición do personaxe idoso representa unha oportunidade. Polo xeral, acompaña e aconsella ao personaxe protagonista, ofrécendolle tal vez un agasallo, cativo en apariencia, sen valor para aqueles que non saben ver, que virá ser un elemento clave na andaina e procura propias. Estes obxectos son sempre medios de apariencia insignificante que un ser insignificante entrega a outro, co poder de lle axudar a avanzar na procura da súa identidade².

O Apalpador escolle para chegar o solsticio de inverno, a porta que nos introduce na fase luminosa e ascendente do ciclo anual. Esta festividade ancestral marca o rexurdir do sol no momento en que empeza o seu crecemento, sinalando o tempo favorábel para a fecundación, para a creación.

O Pandigueiro vén á noite: o intre xusto no que na concepción céltica do tempo dá comezo a xornada, así como é no inverno cando comeza o ano. Alén de ser o tempo do soño -o mar onde o inconsciente mergulla e nada á solta- a noite simboliza o tempo da xestación do que haberá de abrollar no día. A noite abonda en todas as capacidades da existencia. Presenta, como símbolo, unha face dupla: a das tebras onde fermenta o porvir, e a preparación activa do novo día, cando ha xurdir a luz.

O noso carboeiro coñece e habita a montaña, entendida nos mitos como símbolo do nível de coñecemento. Baixará até a parte inferior, que representa a arela de consciencia. O que aquí acontece enténdese coma unha maduración da consciencia. E da montaña son os seus presentes:

O carbón, símbolo do lume agochado, da enerxía oculta, é forza do sol soterrada no seo da terra, e representa unha forza contida – material ou espiritual- que aquece e alumea sen chama. A súa condición fría e negra sinala as potencialidades dunha vida apagada que para se revelar precisa do contacto co lume, pois non pode acender por si mesma.

A castaña, símbolo tradicional da provisión, por servir de alimento no inverno, é o froito básico do monte galego. No noso acervo cultural simboliza a vida que combate á morte³, e vencéllase ao lume dos magostos, celebración que marca o peche do ciclo solar.

O personaxe do velliño carboeiro ten a súa orixe nunha época en que o inverno era ben máis duro do que arestora, e en que as posibilidades de sobrevivencia eran incertas e dependentes dun traballo continuado. Por iso, a da noite do solsticio non pode ser unha espera inactiva. Conformarse significa desaparecer, ficar conxeladas, apagadas antes da chegada da luz que nos trae o novo ciclo. A ilusión pola visita do Apalpador é a ilusión polo ano que comeza, por un tempo novo para a creación, mais sobre todo é a oportunidade de aceptarnos profunda e totalmente. Isto implica un esforzo consciente para nos coñecer e para manter viva a chama da transformación.

O Apalpador, lonxe de ser mostrado apenas coma unha alternativa fronte a outras figuras, coma a do velliño Nicolau, pode ser o portador dun presente para o rexurdimento, dun xermolo para o cambio. O seu retorno anual, unha lembranza da vida que comeza a cotío, da mudanza constante propia de todo ser vivinte.

Mudar as relacións segue a ser condición para a transformación. É a aceptación, dunha mesma e das outras, o requisito que garante a liberdade para a exploración propia. Se somos quen, xunto coas nosas crianzas, de nos alimentar a consciencia para sermos auténticas e defender esa autenticidade en cada unha das nosas relacións, poderemos manter acesa a confianza, a maxia precisa para nos liberar a cada paso.

Para que vén o Apalpador?

 


Notas

1. Bettelheim, Bruno, Psicoanálisis de los cuentos de hadas, Crítica, Barcelona, 1999
2. Schlüter, Ana María, El camino del despertar en los cuentos, PPC, Madrid, 1997
3. Mariño Ferro, Xosé Ramón: La medicina popular interpretada I, Xerais, Vigo, 1985

 

Foto: Ed Dunens, Sun and Fog, (CC BY 2.0)